عقد تبعی چیست و کجا استفاده می شود؟
عقد تبعی عقدی است که به تبع یک تعهد یا قرارداد اصلی (عقد مبنا) ایجاد میشود و بدون وجود آن تعهد اصلی، بهوجود نمیآید. به بیان ساده، این نوع عقد وابسته به یک دین یا تعهد قبلی است و ماهیت مستقل ندارد؛ بنابراین با از بین رفتن تعهد اصلی، عقد تبعی نیز از بین میرود.
برای تهیه دوره آموزشی عقود تبعی حقوق مدنی کلیک کنید
ویژگیهای عقد تبعی
- وابسته به یک دین یا قرارداد اصلی است.
- بهتنهایی و مستقل منعقد نمیشود.
- با سقوط یا اجرای تعهد اصلی، معمولاً منحل میشود.
- هدف آن یا تضمین اجرای تعهد است یا تغییر و جایگزینی تعهد قبلی.
انواع عقود تبعی
۱) عقود تبعی تضمینی (موجب سقوط دین نمیشوند)
این دسته فقط برای اطمینان از اجرای دین اصلی هستند و خودِ دین را از بین نمیبرند.
نمونهها در قانون مدنی ایران:
- رهن: بدهکار مالی را وثیقه میگذارد تا طلبکار در صورت عدم پرداخت، از محل آن طلب خود را وصول کند.
- کفالت: شخص ثالثی تعهد میکند حضور یا اقدام بدهکار را تضمین کند.
در این موارد، اصل دین باقی است و عقد تبعی صرفاً نقش تضمینی دارد.
۲) عقود تبعی ناقل یا مسقط (موجب سقوط دین قبلی میشوند)
در این نوع، تعهد قبلی از بین میرود و تعهد جدیدی جایگزین آن میشود.
نمونهها:
- حواله: طلبکار برای وصول طلب خود به شخص ثالثی رجوع میکند.
- تبدیل تعهد: با توافق طرفین، تعهد قبلی ساقط و تعهد جدیدی ایجاد میشود (مثلاً تغییر موضوع یا شخص متعهد).
عقد عینی تبعی چیست؟
گاهی عقد تبعی بهصورت «حق عینی تبعی» ظاهر میشود؛ یعنی طلبکار نسبت به مال معینی، حقی وابسته به دین پیدا میکند.
مثلاً اگر بدهکار برای تضمین پرداخت بدهی، خانه یا خودرو خود را در رهن بگذارد:
- تا زمان پرداخت بدهی، طلبکار حق استفاده از مال را ندارد.
- اگر بدهی پرداخت نشود، میتواند از محل فروش آن مال طلب خود را وصول کند.
- با پرداخت کامل دین، حق تبعی نیز از بین میرود.
مثال ساده
فرض کنید شخصی ۵۰ میلیون تومان بدهکار است و برای اطمینان دادن به طلبکار، خودروی خود را در رهن او میگذارد. این عقد رهن یک عقد تبعی است، زیرا:
- بدون وجود بدهی شکل نمیگیرد؛
- اگر بدهی زودتر پرداخت شود، رهن هم خودبهخود منتفی میشود.
