عقد جعاله و انواع آن

عقد جعاله و انواع آن

عقد جعاله چیست؟

مطابق ماده ۵۶۱ قانون مدنی،

جعاله عبارت است از التزام شخصی به پرداخت اجرت معلوم در مقابل انجام عملی، اعم از اینکه طرف معین باشد یا غیرمعین.

در این عقد:

• جاعل: شخصی است که تعهد به پرداخت اجرت می‌کند.
• عامل: شخصی است که عمل مورد نظر را انجام می‌دهد.
• جُعل: اجرت یا پاداش تعیین‌شده برای انجام عمل است.

مثال ساده: اگر شخصی اعلام کند «هرکس کیف گمشده‌ام را پیدا کند، ۲۰۰ هزار تومان می‌پردازم»، این یک جعاله عام است.

شرایط انعقاد عقد جعاله

برای صحت جعاله، شرایط عمومی معاملات (ماده ۱۹۰ قانون مدنی) باید رعایت شود. مهم‌ترین شرایط عبارت‌اند از:

۱. اهلیت طرفین

🔹 اهلیت جاعل

جاعل باید:

• بالغ
• عاقل
• رشید

باشد؛ زیرا او متعهد به پرداخت مال است.

🔹 اهلیت عامل

اگر سفیه یا صغیر ممیز باشد → عقد صحیح است (زیرا تصرف مالی از جانب او صورت نمی‌گیرد).

اگر صغیر غیرممیز یا مجنون باشد → عقد باطل است (به دلیل فقدان قصد انشاء).

اما اگر صغیر غیرممیز یا مجنون عملاً کاری انجام دهند، طبق ملاک ماده ۳۳۶ قانون مدنی مستحق اجرت‌المثل خواهند بود.

۲. شرایط مربوط به عمل (موضوع جعاله)

بر اساس ماده ۵۶۴ قانون مدنی:

• تعیین دقیق جزئیات عمل لازم نیست.
• عمل می‌تواند مردد یا کیفیات آن نامعلوم باشد.
• تعیین عامل هنگام اعلام جعاله ضروری نیست (در جعاله عام).

⚖️ نکات مهم:

• عمل باید مشروع و عقلایی باشد (ماده ۵۷۰ قانون مدنی).
• جعاله بر عمل نامشروع یا غیرعقلایی باطل است.
• اگر عمل قابل تکرار باشد، یک بار انجام آن کافی است.

۳. شرایط مربوط به اجرت (جُعل)

• علم اجمالی به میزان اجرت کافی است.
• لازم نیست مبلغ دقیق با همه جزئیات مشخص باشد.
• اجرت باید مالیت داشته باشد و مشروع باشد.

۴. جایز بودن عقد جعاله

جعاله یک عقد جایز است؛ یعنی هر یک از طرفین می‌توانند آن را فسخ کنند.

اما می‌توان ضمن یک عقد لازم، شرط عدم فسخ کرد (مثلاً ضمن عقد بیع).

انواع جعاله

مطابق ماده ۵۶۱ قانون مدنی جعاله دو نوع است:

1- جعاله خاص

عامل از ابتدا مشخص است.

مثال: علی به امیر می‌گوید اگر خانه‌ام را نقاشی کنی، مبلغی می‌دهم.

👉 فقط همان شخص مستحق اجرت است.

2- جعاله عام

عامل هنگام ایجاب مشخص نیست.

مثال: «هرکس سگ گمشده‌ام را پیدا کند، پاداش می‌گیرد.»

👉 هرکس عمل را انجام دهد، مستحق اجرت است.

استحقاق اجرت در جعاله

✅ در صورت انجام کامل عمل

طبق ماده ۵۶۷ قانون مدنی:

عامل زمانی مستحق جعل است که عمل را انجام داده یا تسلیم کند.

وسایل در اختیار عامل امانی است و در صورت تلف، مسئول نیست مگر در صورت تعدی یا تفریط (ماده ۵۶۹).

❌ در صورت فسخ قبل از اتمام کار

اگر عمل قابل تجزیه باشد:

طبق ماده ۵۶۶ قانون مدنی

عامل به نسبت کار انجام‌شده مستحق اجرت است، چه فسخ از طرف جاعل باشد چه عامل.

اگر عمل غیرقابل تجزیه باشد:

• فسخ توسط عامل → هیچ اجرتی نمی‌گیرد.
• فسخ توسط جاعل → عامل مستحق اجرت‌المثل است.

فوت یا حجر طرفین

🔹 فوت یا حجر عامل

• اگر عمل قابل تجزیه باشد → اجرت به نسبت کار انجام‌شده پرداخت می‌شود.
• اگر غیرقابل تجزیه باشد → اجرتی تعلق نمی‌گیرد.
• اگر عامل هنگام عقد مجنون باشد → عقد باطل است ولی اجرت‌المثل می‌گیرد.

🔹 فوت یا حجر جاعل

• اگر عمل غیرقابل تجزیه باشد → اجرتی پرداخت نمی‌شود.
• اگر جاعل هنگام عقد مجنون باشد → عقد باطل است و عامل چیزی نمی‌گیرد.
• اگر جاعل سفیه یا صغیر ممیز باشد:

• اگر عامل آگاه باشد → حقی ندارد.
• اگر ناآگاه باشد → مستحق اجرت‌المثل است.