عقد عاریه در قانون مدنی

عقد عاریه در قانون مدنی

عقد عاریه در حقوق ایران

بر اساس قانون مدنی ایران، به‌ویژه ماده ۶۴۵، عاریه چنین تعریف شده است:

«عاریه عقدی است که به موجب آن احد طرفین (معیر) به طرف دیگر (مستعیر) اجازه می‌دهد که از عین مال او مجاناً استفاده کند.»

برای تهیه دوره آموزشی عقد عاریه در ستارگان وکالت اینجا کلیک کنید

ارکان و شرایط عقد عاریه

1- طرفین عقد

• معیر (عاریه‌دهنده):

باید عاقل، بالغ و رشید باشد.

لزومی ندارد مالک عین و منافع هر دو باشد؛ همین که مالک منفعت باشد، برای صحت عقد کفایت می‌کند.

• مستعیر (عاریه‌گیرنده):

باید اهلیت انتفاع داشته باشد؛ یعنی قانوناً بتواند از مال مورد عاریه استفاده کند.

2- اهلیت

مانند سایر عقود، وجود اهلیت در طرفین ضروری است و در صورت فقدان آن، عقد باطل خواهد بود.

3- موضوع عقد

موضوع عاریه باید «عین معین» باشد (مالی که با استفاده از بین نرود)، زیرا هدف، استفاده از مال بدون انتقال مالکیت است.

ماهیت عقد عاریه

مبنای عقد عاریه تبرع و احسان است؛ یعنی معیر بدون دریافت عوض، مال خود را برای استفاده در اختیار مستعیر قرار می‌دهد.

با این حال، می‌توان در ضمن عقد عاریه شرط عوض کرد؛ در این صورت، هرچند اصل عقد رایگان است، ولی شرط پرداخت مبلغ یا انجام تعهدی از سوی مستعیر، مانعی ندارد.

شرایط مال مورد عاریه در حقوق ایران

مطابق مقررات قانون مدنی ایران، برای صحت عقد عاریه، مال موضوع آن باید شرایط زیر را داشته باشد:

۱. معلوم و معین بودن منفعت مورد عاریه

این شرط از قواعد عمومی قراردادهاست؛ اما با توجه به اینکه عاریه مبتنی بر احسان و مسامحه است، تعیین اجمالی منفعت نیز کافی دانسته می‌شود.

🔹 تعیین در عقد:

گاهی منفعت به‌طور صریح در قرارداد مشخص می‌شود؛ مانند اینکه زمینی برای زراعت یا سکونت عاریه داده شود.

🔹 تعیین توسط عرف:

در برخی موارد، عرف نوع استفاده را مشخص می‌کند و نیازی به تصریح نیست؛ مانند عاریه دادن لباس که عرفاً برای پوشیدن است.

🔹 تعیین حدود در صورت اطلاق:

اگر مال دارای منافع متعدد باشد و عاریه بدون قید منعقد شود، عرف حدود انتفاع را مشخص می‌کند.

مثلاً اگر زمینی به عاریه داده شود، مستعیر نمی‌تواند آن را رهن بگذارد یا به قبرستان تبدیل کند؛ زیرا این اقدامات خارج از حدود اذن متعارف است.

۲. مشروع و عقلایی بودن منفعت

این شرط نیز از قواعد عمومی قراردادهاست. در پایان ماده ۶۳۷ قانون مدنی ایران تصریح شده است که:

«… منفعتی که مقصود از عاریه است، باید منفعتی مشروع و عقلایی باشد.»

بنابراین، اگر هدف از عاریه استفاده‌ای نامشروع یا غیرعقلایی باشد، عقد باطل خواهد بود.

۳. قابلیت بقاء عین در برابر انتفاع

از آنجا که عاریه به معنای اذن در انتفاع با حفظ عین است، مال باید به گونه‌ای باشد که با استفاده مورد نظر از بین نرود.

✅ مثال صحیح:

عاریه دادن ظرف، خودرو، کتاب یا حتی خوراکی برای نمایش در فروشگاه (زیرا عین باقی می‌ماند).

❌ مثال ناصحیح:

عاریه دادن خوراکی برای خوردن یا آب برای نوشیدن؛ زیرا استفاده ملازم با تلف عین است. در این موارد، عمل حقوقی را باید تملیک عین (مانند هبه) یا اباحه انتفاع دانست، نه عاریه.